Terugblik congres 'De rechtsstaat onder druk'

Hoe stevig zijn de fundamenten van onze rechtsstaat? Wat gebeurt er op dit moment in de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk, Polen en andere landen om ons heen? Waar moeten we ons in Nederland zorgen over maken? En wat staat ons te doen om de bedreigingen van de rechtsstaat op een succesvolle manier het hoofd te bieden? Onze gasten Christine Braamskamp, Marc Fierstra, Olav Haazen, Pawel Cyran, Sanne van Oers, Geert Corstens, Yvette Nass en Hansko Broeksteeg beschouwden de druk op de rechtsstaat vanuit internationaal en nationaal perspectief.

Lees hier de terugblik ⬇️

‘Gelderland is trots op Legal Valley’, daarmee opende commissaris van de Koning in de provincie Gelderland Daniël Wigboldus het congres. ‘Dit congres stipt ook de bredere maatschappelijke uitdaging van omgaan met oneigenlijke invloeden aan. Ik zie de toenemende spanning bij raadsleden en ik spreek ook te vaak met burgemeesters met problemen met veiligheid. Maar ik hoor ook mooie verhalen van burgemeesters die merken dat het gezag van hun ambt - de ambtsketen - nog steeds op een hele positieve manier in moeilijke situaties juist voor het verschil kan zorgen. Respect voor dat gezag hangt samen met hoe dat gezag wordt uitgeoefend. En daar moet de overheid zelf ook scherp op blijven door zich voldoende rekenschap te geven van hoe besluiten tot stand komen en zich op zorgvuldige wijze te verhouden tot hen die tegen besluiten in het verweer komen. Door open te staan voor kritiek, juist ook als overheid zelf kritisch te zijn, aanspreekbaar te zijn.’ 

Ybo Buruma, voorzitter van Legal Valley, gaf een inleiding over ‘wat onze rechtsstaat tot onze rechtsstaat maakt’. Samen met George Meurders leidde hij de gesprekken aan tafel. 

Bij de eerste gespreksronde gaven vier gasten hun internationale blik op het thema ‘de rechtsstaat onder druk’: 

Christine Braamskamp, advocaat bij Jenner & Block vertelde over de executive order van president Trump en hoe ze het nieuws bij het kantoor vernamen via Sky News, nog voordat de brief op de deurmat lag. Jenner & Block is een van de vijf Amerikaanse advocatenkantoren die vorig jaar een decreet ontvingen waarbij het kantoor werd gesommeerd te stoppen met hun ‘ondermijnende activiteiten’. ’Nadat Trump ingezworen was, was het al duidelijk dat hij achter grote kantoren aanging. Hij had vooral problemen met kantoren die mensen in dienst hadden die onderzoek hadden gedaan naar de verkiezingen. We hebben geen deal gemaakt. Ons punt is het dat het grondwettelijk geregeld is in Amerika dat je vrijheid van meningsuiting hebt. Het is ook grondwettelijk vastgesteld dat je je eigen advocaat mag instellen en dat je als advocaat vrij mag zijn om op te treden voor je cliënt en dat je geen verantwoording hebt richting overheid. Dat je de vrijheid hebt om je te verdedigen. We wonnen. Het was overduidelijk dat dit nooit kon blijven bestaan.’ 

Olav Haazen is werkzaam in Amerika als advocaat. ‘Ik maak me zorgen over de vervolging van politieke tegenstanders van Trump. Dat is verkeerd, want het is politiek gemotiveerd. Maar tegelijkertijd moet iedereen zich ook aan de wet houden. Het is een moeilijke kwestie hoe je daarmee moet omgaan. Want Trump is zelf ook met succes vervolgd, voor belastingfraude, en veroordeeld voor het betalen van veel geld aan pornoactrice Stormy Daniels. En zo lopen er nog meer zaken. Waar leg je de grens? Wat is politieke vervolging en wat niet?’  

Marc Fierstra, raadsheer in de Hoge Raad der Nederlanden en voorzitter van de Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak, zegt over de wettelijke mogelijkheid dat de minister, onder bepaalde voorwaarden, aanwijzingen mag geven over individuele strafzaken: ‘De Nederlandse algemene aanwijzingsbevoegdheid zou geschrapt moeten worden. Daar is nooit gebruik van gemaakt. In Oosterijk is het specifieker en daar wordt wel gebruik van gemaakt. In Hongarije bestaat die situatie al 16 jaar en het land gaat nu terug naar de rechtsstaat. Wat adviseer je als eerste? Dat is een hell of a job, ongelooflijk gecompliceerd om in te grijpen. Wat er in Polen is gebeurd, was voor mij onvoorstelbaar. Polen is met overtuiging toegetreden tot de Europese Unie en heeft met overtuiging voor de rechtsstaat gekozen en dat zag je in recordtempo terugglijden. Het afglijden van de rechtsstaat in Polen laat zien dat rechterlijke onafhankelijkheid kwetsbaar is. Zo bot als het nu gaat in Amerika of andere landen. Het begint vaak met hele kleine stapjes. Internationaal zie je dat er druk is op rechters om binnen een bepaalde tijd uitspraak te doen met tuchtrechtelijke consequenties als de uitspraak niet op tijd is. Onderfinanciering van de rechtspraak is vaak doelbewust regeringsbeleid. En ook als de financiering van de rechtspraak zelf wel goed geregeld is, kan het ook op andere manieren gefrustreerd worden zoals in Italië bij de zaak tegen Berlusconi. Er was toen geen geld voor verwarming van de rechtbanken of geen geld voor notitieblokken. Het is banaal hoe rechters worden beïnvloed.’ 

Cyran Paweł, rechter in Polen: ‘The Polish rule of law has been under pressure for 8 years. The judges were in permanent state of shock. After every red line crossed, a further red line would be crossed. The rule of law was preserved, but increased pressure on verdicts. The political party PiS aimed, and succeeded, to paralyze the constitutional tribunal. There was a march of 1000 robes (rally to Warsaw) as a statement: no more speaking through judgements but through action. We cannot be passive in protecting the rule of law. We are the apostles of the law. We try to educate young people on a small scale, voluntary. Teaching a school class and each of them will talk at home with their parents. Last year in our court we had 7000 students. In that way we have impact on society. ’

De tweede gesprekstafel ging over het nationale perspectief en de druk op de rechtsstaat: 

Hansko Broeksteeg, hoogleraar staatsrecht aan de Radboud Universiteit: ‘Uiteindelijk is het, denk ik, niet veel beter geregeld in Nederland dan in Polen. Rechters worden in Nederland benoemd bij koninklijk besluit. Wat in Polen gebeurde, zou theoretisch ook in Nederland kunnen. De grondwet moet de vangrail zijn. Nederland is eigenlijk een mooi-weer-rechtsstaat. Het werkt goed als het mooi weer is, maar slecht als het gaat regenen. We moeten de constitutionele vangrails op orde hebben.’ 

Geert Corstens, oud-president van de Hoge Raad, oud-president van het Network of Presidents of National Supreme Judicial Courts: ‘In Nederland is de benoeming van rechters structureel slecht geregeld. In Nederland is de cultuur heel sterk, maar de structuur niet. Als we morgen regeren met FVD en PVV dan zouden er vriendjes benoemd kunnen gaan worden. Als het gaat om goede voorbeelden, dan staan Noorwegen, Zweden, Denemarken en Finland bovenaan. De cultuur is goed, maar de structuur is ook goed.’  

Sanne van Oers, algemeen deken van de Nederlandse orde van advocaten: ‘De positie van de sociale advocatuur staat onder druk. Er zijn te weinig jonge mensen die het prachtige vak van sociale advocatuur gaan uitvoeren. Er is zoveel bezuinigd door de overheid dat er te weinig toetreders zijn geweest. We staan juist mensen bij die zwakker staan en niet de kracht of de mogelijkheden hebben om sterk te staan richting de overheid. Tweederde van de mensen die een probleem hebben, zetten niet eens de stap naar enige vorm van hulp. Bij de toegang tot informatie gaat het vaak al mis. Veel mensen weten niet dat ze recht hebben op rechtsbescherming. Mensen zijn bang om naar de rechter te gaan.’ Ook het waarborgen van vertrouwelijkheid kwam aan bod: ‘Dat staat echt ernstig onder druk. Het is een verandering van cultuur in Nederland, van het mooie weer dat we zijn gewend. De cultuur is erg aan het veranderen en daar zijn we door overvallen. De asielwetten waarbij niemand van tevoren over wordt geconsulteerd. De vertrouwelijkheid, waarbij er een kamermeerderheid is voor het auditief meeluisteren bij vertrouwelijke gesprekken tussen advocaat en cliënt. Het is in strijd met grondrechten, maar het voorstel wordt wél aangenomen. Het geeft aan waarom onafhankelijkheid en vertrouwelijkheid zó belangrijk zijn.’ 

Yvette Nass, ombudsman van Nijmegen : ‘Als ombudsman ben je niet tégen de gemeente en niet vóór de burger, maar je staat er tussenin. Je kunt begrip hebben voor een situatie. Burgers willen gezien, gehoord en begrepen worden. Als gemeentelijke ombudsman ga je over de hele gemeente en uitbestede taken. Het kan gaan over klachten over een straat die afgesloten is, maar de schrijnendheid zit vooral bij het sociale domein. Ik zie gezinnen in kwetsbare posities, die niet het vermogen hebben om voor zichzelf op te komen en bijvoorbeeld een bezwaarschrift in te dienen. Het verschil tussen zelfredzame en niet-zelfredzame mensen is of ze wel of niet hun problemen kunnen outsourcen. Je creëert ongelijkheid. Ik heb gezegd dat de gemeente moet stoppen met beschikkingsvrij werken. Zonder beschikking werken mag niet, maar gebeurt wel. Het is niet altijd met kwade intentie. Informele besluiten, zoals zonder beschikking werken, betekent dat je zaken weghoudt bij de rechter. Afwijzingen worden niet geregistreerd, controle kan niet worden uitgevoerd. Het raakt de mensen met de meest kwetsbare positie het hardst.’ 

Selinde Bokx-Boom, president van de rechtbank Gelderland, sloot af met een reflectie: ’Ons gezag en het vertrouwen in de rechtsstaat is niet meer zo vanzelfsprekend. Het systeem staat onder druk en de geopolitieke spanningen maken het er niet geruster op. Het is niet leuk om naar de rechter te gaan, maar wel belangrijk. Wat kunnen wij doen om het vertrouwen in de rechtspraak te houden en versterken? Toon rechtstatelijk leiderschap en draag de principes van de rechtsstaat actief uit. Het is belangrijk om dat NU te gaan doen. Geef de rechtspraak een gezicht, ga de dialoog aan en ga niet alleen zenden, maar luister. Wees ook kritisch op jezelf. Bewaar de rust en houd koers. Laten we samen optrekken met openbaar bestuur, Radboud, HAN, advocatuur en OM. Als uitspraken van rechters niet meer worden nageleefd en uitgevoerd dan ben je nergens. We hebben allemaal een andere rol, tegelijkertijd is het wel belangrijk om elkaar te steunen. Alleen ga je sneller, samen kom je verder.’